Тоқымашылық. Жастыққап пен көрпе
Ғасырлар бойы жинақталған қоршаған әлем жайлы бейнелі әсерлерді қазақ халқы өзінің бай өрнек өнерінде шебер көрсете білді. Шығармашылық бұйымдардың көркемдеуінде геометриялық, зооморфтық, астральдық, өсімдіктік және антропоморфтық өрнек элементтері қолданылады. Бұл өрнектерде тірі табиғат бейнелері ежелгі наным-сенімдер мен космогониялық мифтердің ізімен тығыз астасып жатады. Қазақ халқының бүкіл өмір салты өнермен тығыз байланысты болды. Қазақтың дәстүрлі өнері күнделікті тұрмыстан ажырамайды, оның сұлулығы, үйлесімі мен мазмұны халықтың рухани болмысын, мінезі мен дүниетанымын айқын жеткізеді.
Музей қорында Қазақстанның сәндік-қолданбалы өнері бөлімінде тоқымашылық өнеріне қатысты көптеген бұйымдар сақталады. Олардың қатарында терең мазмұнға ие ұлттық өрнектермен әшекейленген жастыққаптар сақталған.
Кенесбаева Гүлжан
Жастыққап. ХХ ғ. екінші жартысы.
Мата, жіптер, бастырма, машина тігімі
43х43
43х43
Хизил Базаргүл
Жастыққап. ХХІ ғ. басы.
Маталар, жіптер,
Ілмектеп ілмеленген тігіс.
41х39
41х39
Көрпе
Көрпенің пайда болу тарихы дәстүрлі қазақ қолөнерімен және шеберлігімен тығыз байланысты. «Көрпе» сөзі «кілем» немесе «төсек үстіне салатын төсеніш» деген мағынаны білдіреді. Қолмен жасалатын бұл бұйымдар ою-өрнегімен, түсімен және орындау техникасымен ерекшеленеді. Көрпе тігу дәстүрі ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, қазақ мәдениетінің маңызды бір бөлігіне айналған. Көрпедегі әрбір өрнек белгілі бір мағынаны білдіреді және ол халық үшін маңызды ұғымдарды бейнелейді — бұл махаббат, отбасылық құндылықтар, құнарлылық немесе жамандықтан қорғану болуы мүмкін.
Көрпелер тек интерьер бұйымдары ретінде ғана емес, сонымен қатар сәндік элементтер мен әшекей ретінде де қолданылады. Олар үстелге төселетін төсеніш, дастарқан ретінде, сондай-ақ жамылғы ретінде де пайдаланылады. Көрпелер – Қазақстаннан ерекше әрі теңтүпнұсқа зат алғысы келетін туристер үшін танымал кәдесыйлардың бірі.
Бүгінде көрпелер тек Қазақстанда ғана емес, одан тыс жерлерде де үлкен сұранысқа ие. Олар көз тартар түрлі-түсті ою-өрнектерімен, сапалы орындалуымен және бірегей стилімен назар аударады. Көптеген шеберлер мен дизайнерлер өздерінің топтамалары мен жобаларында көрпе элементтерін пайдаланып, қазақ халқының мәдени мұрасын сақтауға және насихаттауға үлес қосуда.
Құрақ көрпе.
Асай Бағдагүл
Құрақ көрпе.
ХХІ ғ. басы
Мата, жіптер, жиектеме, бастырма, машина тігімі
68,5х150
Құрақ көрпе.
Асай Бағдагүл
Құрақ көрпе.
ХХІ ғ. басы
Мата, жіптер, жиектеме, бастырма, машина тігімі
75х159,5
Құрақ көрпе.
Асай Бағдагүл
Құрақ көрпе.
ХХІ ғ. басы
Мата, жіптер, жиектеме, бастырма, машина тігімі
76х156,5
Құрақ көрпе.
Кенесбаева Гүлжан
Құрақ көрпе.
ХХІ ғ. басы
Мата, жіптер, бастырма, машина тігімі
75х168
Құрақ көрпе.
Кенесбаева Гүлжан
Құрақ көрпе.
ХХІ ғ. басы
Мата, бастырма, машина тігімі
78х174
Құрақ көрпе.
Кенесбаева Гүлжан
Құрақ көрпе.
ХХІ ғ. басы
Мата, бастырма, машина тігімі
78х175
Қарағанды облыстық бейнелеу өнері музеі
Халықтық сәндік қолданбалы өнер туындыларының жинағында ХХ ғасырдың әр жылдарында орындалған 200-ден астам музей заттары сақталған.
Бұрын көркем шығармашылықтың жетекші түрі болған қазақ халқының дәстүрлі қолданбалы өнері этникалық мәдениеттің өзіндік ерекшелігін айқын көрсетеді. Бұл бөлімде өнердің осы түріне жататын туындылары халық шеберлерінің қазақ зергерлік өнері кеңінен ұсынылған. Ат әбзелдердің, ұлттық киіз және тоқыма кілемдердің үлгілері көзге түседі: сырмақтар, текеметтер, алашалар, философиялық, тарихи және көркемдік мазмұнының тереңдігі мен ауқымымен сипатталатын халықтық және заманауи шеберлермен орындалған гобелендер.
Коллекцияның інжу-маржаны – киіз үй (ХХ ғасырдың ортасы) және оның ішкі безендірілуі.
Осы бөлімде қарағандылық қолданбалы өнер шеберлерінің жұмыстары сақталған: ҚР Еңбек сіңірген өнер қайраткерлері А.Билык, М.Әбілқасов, М.Байтенов, М.Қалқабаев, сонымен қатар Т.Рольян, Л.Бойкова, А.Пацюра, Н.Болюх, Ө.Әбеуов, Л.Косова, С.Чеченов және тағы басқалар.
Тоқымашылық
Қазақ бесігінде нәрестені орауға арналған жиынтық
Бесік — бұл терең мәдени және қасиетті мәні бар дәстүрлі мұра. Ол жай ғана ұйықтайтын орын емес, нәрестені жамандықтан қорғайтын, ата-бабалармен және тектік энергиямен байланыстыратын киелі игілік болып саналады. Бесік әдетте ағаштан жасалады және сәби үшін қауіпсіздік, гигиена және тыныштықты қамтамасыз ететін ерекше құрылымға ие бұйым.
Бесікке арнайы жұмсақ жүн төсеніштер мен жөргектер дайындалады. Сәбиге бесікте жайлы болуы және оның дене денесі дұрыс орналасуы үшін басы мен аяқтарының астына жастықтар, сондай-ақ жамбас пен тізе астына арналған арнайы төсеніштер тігіледі. Нәрестені көрпемен жабады. Жаз мезгілінде жеңіл матадан тігілген көрпе қолданылса, қыста қалың мақтадан тігілген жылы көрпе пайдаланылады. Сәбидің бесіктен құлап қалмауы үшін жұмсақ матадан жасалған тартпа баулар тағылады. Бір баумен дененің жоғарғы бөлігі, ал екіншісімен тізе тұсы бекітіледі. Жазда нәрестені жәндіктерден, қыста суық желден қорғау үшін бесікті кестемен әшекейленген жабумен жабады. Жазда — жеңіл матадан, ал қыста қалыңдау матадан тігіледі.
Нәрестені орауға арналған жиынтықты шебер Қаламқас Аштaева жасаған. Оның жұмыстары 2019 жылы «Рухани жаңғыру» мемлекеттік бағдарламасы аясында өткен «Сарыарқа сәндік-қолданбалы өнері мен ою-өрнегі» атты экспедиция нәтижесінде музей қорына қабылданды. Экспедиция Қарағанды облысының бес ауданында жүргізілген.
Аштaева Қаламқас 1972 жылы 13 шілде күні Жаңаарқа ауданының Ақтау ауылында дүниеге келген. 1979–1989 жылдары Ақтау орта мектебінде оқыған. 1991 жылы Қарағанды сән колледжінің дизайнерлік факультетін аяқтады. Оқуды бітірген соң Абай және Қаражал тігін фабрикаларында жұмыс істеді. 2012 жылдан бастап Жаңаарқа ауданында өз тігін орталығын ашып, кәсіпкерлікпен айналысады. Қаламқас қыз жасауы, ұлттық киімдер, бесікке арналған жиынтықтар және сәнді киімдер тігумен айналысады.
Аштаева Қаламқас (1972)
Қазақ бесігінде нәрестені (қаз бала) орауға арналған жиынтық. 2019 ж.
Мата, жиектеме, машина тігімі
Матрас – 10х76х45,5х4,5; Жастық – 10х45х38; Жайма – 105х98х6; Жөргек – 54х110; Шағын жастық – 5х25х15; Таспалар – 10х150х67; Жамылғы — 148х116
Аштаева Қаламқас (1972)
Қазақ бесігінде нәрестені (ұл бала) орауға арналған жиынтық. 2019 ж.
Доқаба, баршын, фланель, қусырту
Матрас – 10х76х45,5х4,5; Жастық – 10х45х38; Жайма – 105х98х6; Жөргек – 54х110; Шағын жастық – 5х25х15; Таспа – 10х150х67; Жамылғы — 148х116